İzmir'in Kurtuluşu: 9 Eylül 1922'nin Tarihi ve Anlamı

İzmir'in kurtuluşu, 26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz'un ardından Türk ordusunun 9 Eylül 1922'de Yunan işgali altındaki kente girmesiyle gerçekleşen tarihî bir olaydır. Bu gelişme, Mudanya Ateşkes Antlaşması ve Lozan Barış Antlaşması'na uzanan süreci başlatması bakımından Millî Mücadele'nin sona erdiğinin ve bağımsızlığın kazanıldığının simgesi olmuştur. İzmir'in işgali, 15 Mayıs 1919'da Yunan güçlerinin kente girmesiyle başlamış ve bu durum, Anadolu'daki direnişin örgütlenmesinde önemli bir dönüm noktası olarak kabul edilmiştir. İşgal haberinin ardından Anadolu'nun çeşitli yerlerinde protesto gösterileri düzenlenmiş, bu eylemler her yıl işgalin yıl dönümlerinde tekrarlanarak konunun gündemde kalması sağlanmıştır. Birinci İnönü, İkinci İnönü, Aslıhanlar-Dumlupınar ve Sakarya Meydan Muharebeleri, Millî Mücadele'nin kazanılmasında atılan önemli adımlar olmuştur.

Büyük Taarruz ve Akdeniz'e Uzanan Hedef

Türk ordusu, 26 Ağustos 1922'de Büyük Taarruz'u başlatarak Kurtuluş Savaşı'nın son safhasına geçti. Kesin sonuç beş gün içinde alındı ve 30 Ağustos'ta Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, Çalköy'de ordulara tarihî emrini verdi: Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri! Bu emirle birlikte Türk birlikleri İzmir yönüne doğru ilerlemeye başladı. Harekâtın en önünde Fahrettin Altay Paşa komutasındaki 5. Süvari Kolordusu yer alıyordu. Kolordunun 1., 2. ve 14. süvari tümenleri, birbiriyle yarışırcasına farklı kollardan İzmir'e doğru ilerledi. 9 Eylül sabahı şehre ulaşan ilk birlikler, Kadifekale, Sarıkışla, Karşıyaka, Paket Postanesi ve Hükûmet Konağı'na Türk bayrağını çekerek kurtuluşu ilan etti.

Süvarilerin Şehre Girişi ve Bayrağın Göndere Çekilişi

Ayrı tümenlere bağlı süvari birlikleri, birbiriyle yarış halinde Kadifekale'ye ulaştı ve burçlara birlikte bayrak dikti. Kadifekale'de bayrağı göndere çeken subaylar arasında, Mürsel Paşa komutasındaki 1. Süvari Fırkası öncü birliklerinden Teğmen Celil Bey, Kafkas Tümeni Süvari Bölüğü'nden Teğmen Besim Bey ve 2. Süvari Fırkası 4. Alay komutanı Binbaşı Ali Reşat Bey yer aldı. Kurmay Yarbay Suphi komutasındaki 14. Süvari Fırkası ise kuzeyden sarkarak Menemen ve Karşıyaka'ya ulaştı ve burada bayrak çekti. Kadın savaşçı Kara Fatma da bu öncü birlikler içinde Çiğli'ye ilk giren süvariler arasında bulunuyordu.

Sabahın erken saatlerinde Yüzbaşı Zeki Bey komutasındaki bir grup süvari Konak'a vararak Sarı Kışla'ya, Üsteğmen Selahattin ise Paket Postanesi'ne Türk bayrağını çekti. 2. Tümen 4. Alay Komutan Muavini Yüzbaşı Şerafettin yönetimindeki iki bölük de Bornova'dan Konak istikametinde ilerliyordu. Şerafettin Bey'in komutasında yaya olarak en önde giden sekiz er, Punta'daki Tuzakoğlu fabrikasına yaklaştıklarında fabrika pencerelerinden açılan ateş sonucu dört asker şehit oldu. Akşehirli Bekiroğlu Mehmet, Antalyalı Ömer oğlu Hakkı (Sarıarslan), Nevşehirli Ahmet oğlu Seyit Mehmet ve Nevşehirli Ahmet oğlu Ahmet adlı bu askerler, olay yerinde defnedildi. Yüzbaşı Şerafettin, Kordonboyu'ndan Pasaport İskelesi'ne geldiğinde bir Rum tarafından atılan el bombasıyla hafif yaralandı; yaralı halde ilerlemeye devam ederek saat 10.30'da vilayet konağına ulaştı. Bu sırada 4. Alay 2. takım komutanı Teğmen Ali Rıza, konağa gelerek Yunan bayrağını indirdi ve bir kadının verdiği el yapımı Türk bayrağını göndere çekti. Yüzbaşı Şerafettin'in, Teğmen Ali Rıza (Akıncı), Teğmen Hamdi (Yurteri) ve Diyarbakırlı Çavuş Mehmet Raşit ile birlikte alay bayrağını göndere çekmesiyle İzmir'in işgalden kurtuluşu resmen ilan edilmiş oldu.

Mustafa Kemal Paşa'nın İzmir'e Gelişi

Birinci Süvari Tümeni Komutanı Mürsel Paşa, bir Fransız harp gemisinin telsizi aracılığıyla İzmir'e girildiğini Ankara'ya bildirdi. Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, Belkahve'den tarihî günü izledikten sonra, yanında Fevzi ve İsmet Paşalar olduğu halde 10 Eylül sabahı İzmir'e girdi. Fahrettin Paşa ile buluşan Mustafa Kemal Paşa, doğruca Hükûmet Konağı'na gitti ve konağın balkonundan, başarıyı millete mal eden kısa bir konuşma yaptı.

Takip Harekâtı ve Sonrası

Mustafa Kemal Paşa'nın 1 Eylül'de verdiği emirle başlayan ve 18 Eylül 1922'ye kadar süren Takip Harekâtı ile Batı Anadolu'daki Yunan askerleri Türk sınırları dışına çıkarıldı. Bu harekâtın başarıyla sonuçlanması, İzmit bölgesinden İstanbul Boğazı'na ve Balıkesir bölgesinden Çanakkale Boğazı'na kadar uzanan stratejik hedeflerin de İtilaf Devletlerinin işgalinden barış yoluyla kurtarılmasını sağladı. Zaferin ardından Mudanya Ateşkes Antlaşması'na giden süreç başladı ve Türkiye, 24 Temmuz 1923'te Lozan Barış Antlaşması'nı imzalayarak bağımsızlığını tescilledi.

9 Eylül Anıtı ve Basına Yansımalar

İzmir'in kurtuluşu sırasında şehit düşen dört askerin anısına, defnedildikleri Halkapınar Şehitliği'nde Dokuz Eylül Anıtı yaptırıldı. 1927'de inşa edilen anıtın çevresindeki küçük bahçe 1930'da oluşturuldu; anıt, 1961 ve 1996'da yeniden düzenlendi. İkinci düzenlemede, ozan Necmettin Halil Onan'ın anıtın açılışı için yazdığı Bir Yolcuya şiiri anıt platformuna işlendi. Anıt, Vatan-Namus Anıtı olarak da bilinir.

Kurtuluş haberleri, 10 ve 11 Eylül tarihlerinde Anadolu basınında geniş yer buldu. Hâkimiyet-i Milliye gazetesi, süvarilerin öğleden önce saat 10.30'da İzmir'e girdiğini ve İzmirlilerin Yunan kâbusundan kurtulduğunu duyurdu. 13 Eylül'den itibaren gazeteler Türk ordusunun girişine dair ayrıntıları aktardı; Mustafa Kemal Paşa'nın İzmir'e gelişiyle ilgili haberler ise 13-14 Eylül tarihlerinden itibaren yayımlandı. İzmir Yangını ile ilgili bilgiler basında 14 Eylül'den sonra yer aldı. 10 Eylül 1922'de New York Times, Fransız Deniz Kuvvetleri Bakanlığı'nın haberlerine dayanarak Türk birliklerinin düzgün davranış sergilediğini yazdı. Mustafa Kemal Paşa'nın yabancı basına verdiği demeçlerin ardından, 1 Ekim 1922'de New York Times'ta kendisiyle ilgili o güne kadarki en geniş haber-yorum yayımlandı; gazetede 41 yaşındaki Paşa'nın portresi ve Küllerinden Doğan Türkiye karikatürü yer aldı.

İzmir'in kurtuluşu, yalnızca bir şehrin düşman işgalinden kurtuluşu değil, aynı zamanda Türk milletinin bağımsızlık mücadelesinin zaferle taçlandığı andır. Her yıl 9 Eylül'de coşkuyla kutlanan bu gün, geçmişten geleceğe aktarılan bir onur ve kararlılık mirasıdır.

Kaynak: tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org
Görsel: Başkanlığını Aydın ERKMEN'in yürüttüğü Azeri ve Rus ressamlardan oluşan bir komi, Wikimedia Commons, Public domain