'Yapay ahlak' çağı...

ABD'de geçen hafta, 'Yasaklı Kitaplar Haftası'ydı. İnternet ortamında, ABD'de 1950lerden bu yana yasaklanan kitaplar anıldı, en çok sayıda kitabın hangi onyıllık dönemde yasaklandığı, bu kitapların ortak yanları vs. konusunda bilgiler paylaşıldı. 

Bu veriler arasında en fenası, en çok kitap yasaklanan dönemin 2025-2026 olduğuydu. PEN America'nın raporuna göre, %87'si kurmaca, %12'si felsefi/sosyolojik çalışmalar, geri kalanı da şiir kitapları ve diğer başlıklardan oluşan tam 11.982 (on bir bin dokuz yüz seksen iki) kitap yasaklanarak okul kütüphanelerinden kaldırıldı. Teksas'ın tam da tarihsel kimliğine yaraşır biçimde birinci olduğu bu yasaklama yarışında sansürcü tayfa yapay zekadan bolca faydalanmış. Eh, koskoca sansürcüler, hakkında karar verecekleri kitapları oturup okuyacak değiller a! Yapay zeka da, hangi bağlamda yazıldığını, ne anlattığını, ne demek istediğini vs. değerlendirmeden, sadece kendisine verilen anahtar sözcükler ve gerici yasa maddelerini ölçüt alıp binlerce kitabı 'sakıncalı' olarak sıralamış. Bu akıl yarılmasının en ilginç sonucu, Patricia McCormick'in Sold (2006) adlı romanının 'en çok okul bölgesinde yasaklanan kitap' olması... Gerçi Sold nereden baksanız 13-14 yıldır 'yasaklı kitaplar' listesinde yer alıyor zaten, ama bu yıl sansürcüler yapay zeka teknolojisini nasıl kullandıysa artık, kitap listenin tepesine çıkmış. 

Benim 2013'te I am Malala (Ben Malala) adlı kitabıyla tanıdığım McCormick'in bu yapıtı, Nepal'de yaşayan Lakshmi adlı 13 yaşında bir kız çocuğunun 'şehirdeki bir evde hizmetçilik yapacağı' kandırmacasıyla üvey babası tarafından insan kaçakçılarına, sonra da onlar tarafından Kalküta'da bir geneleve satılmasının anlatıldığı çok hüzünlü bir roman... Türkçe 'Satılık' (2009) adıyla yayımlanan kitabın bence eleştirilecek tek yanı, 14 yaşına genelevde giren kızcağızın bu cehennemden ABD merkezli bir kuruluşun yardımıyla, iyi Amerikalılar tarafından kurtarılması olabilir. Kitapta, çocuk aklıyla yüzeysel biçimde anlatılan ve kızın acısına odaklanan kısa tecavüz anları dışında cinsellik yok, fuhuş ya da uyuşturucu madde ve alkol övgüsü yok; insan ticaretine karşı, çocuğun cinsel istismarına karşı, kadınların seks kölesi yapılmasına karşı bir kitap bu... Ama yapay zeka bunları önemsememiş, daha doğrusu bunları önemsemesi 'istenmemiş', o da belki sadece internet sitelerindeki tanıtım metninde geçen sözcükler üstünden "Hah, buldum!" demiş... 

***

Sold'u değerlendirme konusunda belki taraflı davranmış olabilirim diye düşünüp, Amerikan çocuklarının ahlakını koruma görevini üstlenen bu yasakçılar gibi yapmaya, Sold konusunda yapay zekadan 'yardım' istemeye karar verdim. En yaygın yapay zeka uygulamalarından birine (Google Gemini Notebook) kitabın elimdeki İngilizce versiyonunu yükleyip şunu sordum: "Kitapta şunlardan herhangi biri var mı? 1- Sevişme sahnesi, 2- Uyuşturucu ve alkol kullanımına özendirecek anlatım." Yapay zeka, aynen şu yanıtı verdi (koyu karakterle vurgulanan ifadeler de yapay zekaya ait): Patricia McCormick'in 'Sold' adlı romanında, sorunuzda belirttiğiniz ögelerin durumu şu şekildedir: 

1. Sevişme sahnesi 

Kitapta rızaya dayalı, romantik veya erotik herhangi bir sevişme sahnesi kesinlikle yoktur. Lakshmi 13-14 yaşlarında bir çocuktur ve insan ticareti ağları tarafından cinsel köleliğe zorlanmıştır. Kitapta geçen cinsel temaslar, Lakshmi'nin maruz kaldığı ağır cinsel istismar ve tecavüz anlarıdır. Bu sahneler hiçbir şekilde erotik veya özendirici nitelikte değildir; aksine mağdurun hissettiği acı, travma, çaresizlik ve yaşadığı zihinsel kopuş (örneğin tavandaki vantilatörün tıkırtısına odaklanmaya çalışması) aktarılmaktadır. 

2. Uyuşturucu ve Alkol Kullanımına Özendirecek Anlatım 

Kitapta uyuşturucu veya alkol kullanımına özendirici hiçbir anlatım bulunmamaktadır. Aksine, maddeler ve alkol kitap boyunca yıkıcı, tehlikeli ve istismar aracı ögeler olarak resmedilmiştir. 

İlaçla Uyuşturma/Zorbalık: Genelev patronu, Lakshmi'nin direnç göstermesini engellemek ve bilincini bulandırmak için içeceğine uyuşturucu madde katar. Bu durum bir istismar ve çaresizlik aracı olarak işlenir. 

Alkolün Yıkıcı Etkisi: Lakshmi'nin üvey babasının alkol ve kumar bağımlılığı, ailenin sefalete düşmesine ve Lakshmi'nin satılmasına sebep olur. Genelevdeki Shilpa karakteri ise yaşadığı travmayı uyuşturmak için alkol içer; ancak içecek satan çocuk dahi bu maddenin insanı bağımlı yapan 'kötü bir şey' olduğunu vurgular. 

Tehditkar Müşteriler: Alkollü müşteriler kitapta tehditkar, kaba ve tehlikeli kişiler olarak görünür. Özetle kitap, bu ögeleri güzelleştirmek bir yana, cinsel istismarın ve bağımlılığın yarattığı acı gerçekleri ve yıkımı gözler önüne sermektedir." 13 yaşında bir çocuğun erkek-egemen dünyadaki trajedisini anlattığı için bu kitabı yasaklayanlar ve yasaklatan ahlak tüccarları -'Moms for Liberty' gibi sağcı oluşumlar- Trump adlı pedofil manyağı destekliyor, 'Epstein Dosyaları' yokmuş gibi davranıyorlar -tıpkı Ensar yurtlarında yaşanan korkunç olayları, altı yaşındaki kızını evlendiren tarikat liderlerini görmezden gelen ikiyüzlü namus kumkumaları gibi... Tarihin böyle bir dönemine denk geldik işte; bunların ahlakı o.